Meer over Helstone

Een Surinaamse opera
Johannes Nicolaas Helstones levensloop en werkpraktijk zijn beïnvloed door een complex samenspel van historische, culturele, maatschappelijke en muzikale invloeden. Tijdens het vooronderzoek zijn we op zoek gegaan naar wie hij was en in welke context hij tot zijn bijzondere compositie kwam. Zijn parcours is uniek en intrigerend, en roept vanuit ons perspectief, een dikke eeuw later, veel vragen op. Helstone groeide op in het tropische Surinaamse bos en studeerde uiteindelijk cum laude af aan het conservatorium in Leipzig. Suriname was toen nog geen land, maar een verliesleidend wingewest. De bevolking bestond voor de overgrote meerderheid uit voormalig tot slaafgemaakten en contractarbeiders. Helstones missie was het verheffen en verbinden van zijn landgenoten, muziek was zijn middel.

Waarom opera? 
Vanuit het heden ligt het voor de hand om te denken “maar waarom een opera? In Suriname? En wat heeft iemand als Helstone te zoeken in de Europese muziek?” Welke onuitgesproken normen liggen er dan aan deze oordelen ten grondslag? Zegt het niet vooral iets over onze eigen vooroordelen als we Helstone’s keuzes betwijfelen? Al dit soort vragen namen we mee tijdens het maken van de voorstelling Helstone in Het Pand der Goden.  

Spirituele verheffing 
Helstone is in 1853 geboren, 10 jaar voordat Nederland de slavernij in haar koloniën afschafte. Het was in Suriname nog verboden om tot slaaf gemaakten te leren lezen en schrijven – maar Helstone groeide op buiten de stad, waar Duitse evangelisten in weerwil van het Nederlandse verbod tot slaafgemaakten en inheemsen aan de Bijbel brachten – en aan de Europese muziek. Zo maakte Helstone kennis met die muziektraditie, en zo maakte de Duitse evangelisten kennis met zijn uitzonderlijk muzikaal talent. Voor Helstone was muziek de weg naar spirituele verheffing en emancipatie. Niet alleen voor hem, maar ook voor Suriname. 

Onbekende geschiedenis
In Helstones biografie komen verschillende werelden en historische lijnen samen, in een periode van de Surinaamse geschiedenis die voor veel mensen onbekend is. Dit vergrootte onze motivatie om zijn verhaal te vertellen. Tijdens ons uitgebreide vooronderzoek doken we de archieven in. En Mathieu sprak mensen in Paramaribo, Berg en Dal, Leipzig, Amsterdam en Rotterdam. Helstones verhaal maakte overal veel los, en toch bleven we ook met veel vragen achter. Over Helstones persoonlijke beweegredenen, maar ook over de bredere culturele, maatschappelijke en politieke context waarin hij opereerde. Dat bood ruimte aan een intuïtieve benadering van het creatieve proces. In het multidisciplinaire kunstenaarschap van Mathieu Wijdeven begint een maakproces vaak met het maken van sculpturen. Door objecten in de ruimte te plaatsen en zijn artistiek team – en vervolgens ook publiek – uit te nodigen hierop te reflecteren, ontstaat een ruimte om de ontbrekende bladzijden in te vullen.

Speculatieve geschiedschrijving
Deze artistieke benadering roept ook de vraag op: in hoeverre kunnen we het verleden echt kennen, laat staan terughalen? Kunnen we een historische ervaring benaderen door de geschiedenis zo precies mogelijk te reconstrueren? In de klassieke muziek in Nederland heeft de ‘authentieke uitvoeringspraktijk’ school gemaakt, een benadering van ‘oude muziek’ die streeft naar een uitvoering die zo dicht mogelijk aansluit bij de klankidealen, instrumenten en stijlregels van de tijd waarin het stuk werd gecomponeerd. Wij kozen voor een andere benadering.

Deconstructie van een opera
Voor de muziek in onze voorstelling lieten we ons inspireren door Helstones veelkantige identiteit. We kozen voor een deconstructie van de oorspronkelijke opera, die is geschreven voor acht solisten, groot koor en zestig muzikanten. Op basis van het piano-uittreksel van de orkestpartituur maakten we een bewerking voor verteller, zanger en pianist. Componist en geluidskunstenaar Aurélie Nyirabikali Lierman voegt nog een akoestische laag toe, door pianist Djuwa Mroivili te laten schakelen tussen klassieke en geprepareerde piano. Doordat de pianosnaren zorgvuldig zijn geprepareerd met belletjes, bakpapier, aluminiumfolie, houtjes, schuimrubber en pingpongballen ontstaat een nieuwe klankwereld. Liermans arrangement wordt hierdoor als het ware een echo van Helstones oorspronkelijke muziek. En tegelijk vormt de opengewerkte piano een visuele metafoor voor onze zoektocht naar de vele kanten van Johannes Nicolaas Helstone.

Terug naar voorstellingspagina

tekst Jappe Groenendijk en Maarten van Hinte (dramaturgen Helstone in Het Pand der Goden)